Jeśli chodzi o wybitnych muzyków z Grodkowa, na ich czele stoi Józef Elsner – znakomity kompozytor i nauczyciel Chopina. Mamy również mistrza lutni Silviusa Weissa. A czy znamy Arthura Kaya, czyli Kautzenbacha? Przypuszczam, że dla wielu z nas jest to postać nieznana, choć urodzona w przedwojennym Grottkau. Dlatego zapraszam do poznania niezwykłej historii i kariery tego artysty, który tworzył nie tylko muzykę, ale i swoją legendę w Ameryce.
Życie rodzinne w dawnym Grodkowie
Arthur urodził się 16 stycznia 1882 roku w Grodkowie, w katolickiej rodzinie Kautzenbachów. Jak to było w zwyczaju Grodkowian, muzykalność stanowiła ważną część życia – była tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Przykładem są choćby wspomniani wcześniej Elsner czy Weiss.
Nasz bohater był pierwszym z ośmiorga dzieci kołodzieja (rzemieślnika) i muzyka Ferdinanda Kautzenbacha oraz jego żony Berthy z domu Großmann. Głównym instrumentem Arthura była wiolonczela, choć potrafił grać także na innych instrumentach, występując w orkiestrze ojca. Co ciekawe, jego siostry grały na fortepianie, a bracia na instrumentach strunowych – wielu z nich zostało zawodowymi muzykami.
W latach 1900–1907, jako najbardziej uzdolniony z rodzeństwa, Arthur rozpoczął studia gry na wiolonczeli w Królewskiej Akademii Muzycznej w Berlinie pod kierunkiem wybitnego wiolonczelisty Roberta Hausmanna. Wsparcie finansowe zapewniło mu stypendium Fundacji Carla Haasego oraz pomoc mecenasa Martina Lessera. Już w tym okresie Kautzenbach zaczął prezentować swój talent podczas pierwszych publicznych koncertów, występując wraz z orkiestrami w Berlinie i Hamburgu.
Czas przełomu – kariera za wielką wodą
Dzięki relacjom z dyrygentem Karlem Muckiem, Grodkowianin został w 1907 roku zaangażowany jako wiolonczelista do Boston Symphony Orchestra. Grał tam przez trzy sezony, a według niektórych źródeł pełnił również funkcję asystenta dyrygenta. W latach 1908–1909 dyrygował także Boston Pops Orchestra.
W tym okresie Kautzenbach zaprezentował kilka własnych kompozycji, takich jak Pops, Skidoo Galop, Bunker Hill czy Impressions. Niektóre z nich zostały wykonane przez Boston Pops Orchestra, a nawet opublikowane w Nowym Jorku przez wydawnictwo G. Schirmer.
Nowy Jork – kolejny krok ku wielkiej karierze
W 1910 roku Arthur Kautzenbach przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie pracował w otoczeniu kompozytora operetek Victora Herberta, którego twórczość wywarła na nim duże wrażenie jeszcze podczas pobytu w Hamburgu. Początki jego kariery w Ameryce nie były jednak łatwe – nie należał do Amerykańskiej Federacji Muzyków, co utrudniało podjęcie pracy.
Po rozwiązaniu tej kwestii rozpoczął działalność jako dyrygent projektów operowych i operetkowych (m.in. Raj Mahometa Roberta Planquette’a oraz Różowa dama Ivana Carylla) w Nowym Jorku i poza nim. Równocześnie pracował jako wiolonczelista w orkiestrze Victora Herberta, a następnie dyrygował jego operetkami, w tym nowojorską premierą Hearts of Erin w 1917 roku.
Sen muzyczny niemych filmów z Miasta Aniołów
W 1918 roku, aby ułatwić rozwój kariery, zmienił nazwisko z Kautzenbach na Kay i osiedlił się w Mieście Aniołów – Los Angeles. Decyzja ta mogła być związana z nasilającymi się wówczas w Stanach Zjednoczonych nastrojami antyniemieckimi w czasie I wojny światowej.
Wkrótce objął stanowisko dyrygenta w Grauman’s Million Dollar Theatre, prowadzonym przez Sida Graumana. Poprzedni dyrygent został zwolniony i internowany z powodu antyamerykańskich wypowiedzi. Kay prowadził muzykę do filmów niemych oraz rozbudowane prologi sceniczne, łączące muzykę z elementami wodewilu – lekkiej formy scenicznej obejmującej komedię, śpiew i taniec.
W repertuarze wykorzystywał zarówno utwory operowe i operetkowe, jak i lżejszą klasykę – m.in. kompozycje Liszta. Z czasem przejął również prowadzenie niedzielnych koncertów edukacyjnych, organizowanych przez Graumana, mających przybliżać publiczności muzykę klasyczną.
Po konflikcie z Graumanem dotyczącym poziomu artystycznego Kay zrezygnował ze stanowiska. Następnie dyrygował orkiestrami kin niemych w Seattle (Coliseum Theatre, 1920–1922) oraz w Chicago (Tivoli Theatre, 1922–1923). W 1923 roku powrócił do Los Angeles, pracując w Loew’s State Theatre oraz Grauman’s Chinese Theatre.
W tym okresie nie tylko opracowywał muzykę do filmów niemych, ale także komponował własne ścieżki dźwiękowe. Jego utwory publikowały m.in. Forster Music Publishers i McKinley Music. Najbardziej znanym dziełem Kaya jest muzyka do filmu Charliego Chaplina The Circus z 1928 roku.
Kay uważał, że muzyka filmowa nie powinna jedynie ilustrować akcji, lecz budować spójne napięcie i dramaturgię – dlatego szczególnie cenił repertuar klasyczny.
Współpraca z braćmi Wonsalów (Warner)
Od 1927 roku pracował przy filmie dźwiękowym, początkowo dla Vitaphone Varieties / Warner Bros., a następnie – po epizodzie radiowym w KHJ – dla Fox Corporation (1929–1931).
W kolejnych latach współpracował z wieloma wytwórniami filmowymi, m.in. Metro-Goldwyn-Mayer, Paramount, Universal Pictures i Warner Bros. Pełnił funkcję dyrektora muzycznego, kompozytora i aranżera – początkowo w musicalach, a później także w dramatach, westernach i filmach przygodowych.
Brał udział w produkcjach takich jak Obywatel Kane (1941), gdzie pojawił się epizodycznie jako dyrygent, czy Przeminęło z wiatrem (1939). Pracował również przy filmie The Big Trail z udziałem ikony kina amerykańskiego Johna Wayne’a.
Teatr i powrót do operetki
W połowie lat 20. Kay, obok pracy filmowej, powrócił do teatru. Dyrygował m.in. utworami George’a Gershwina w Los Angeles, a następnie skupił się na operetce europejskiej i amerykańskiej, sprzeciwiając się dominującym trendom.
Z czasem współpracował także z duetem George Forrest i Robert Wright, co umożliwiło mu powrót na Broadway. Do 1962 roku regularnie występował w Los Angeles Civic Light Opera, po czym stopniowo wycofał się z życia artystycznego.
Amerykański epilog
Co ciekawe, na obywatelstwo amerykańskie czekał niemal czterdzieści lat. Zmarł w wieku 87 lat, 19 grudnia 1969 roku w Los Angeles.
Jego kompozycje wielokrotnie rozbrzmiewały również w Polsce, m.in. w programie Stanisława Janickiego W starym kinie. Dorobek Kaya obejmuje ogromną liczbę utworów, aranżacji i partytur filmowych.
To jedna z wielu niezwykłych postaci urodzonych w dawnym Grodkowie. Tym bardziej szkoda, że artyści tej miary wciąż pozostają w Polsce niemal nieznani.
Maciej Mischok
Przeczytaj też: Mali odkrywcy z Grodkowa podbijają świat nauki. PSP nr 3 w projekcie „Uniwersytet Dzieci”
